BizLIVE - Không nắm cơ hội khởi sắc của thị trường chứng khoán, mục tiêu và kế hoạch cổ phần hóa hụt hơi, song về số lượng lại vượt xa kế hoạch...
Năm 2020, thị trường chứng khoán và nhà đầu tư từng kỳ vọng và đón đợi loạt thương hiệu lớn chào hàng theo lộ trình cổ phần hóa, như SJV, MobiFone, Agribank...
Nhưng thực tế, kế hoạch xác định thì hụt hơi, còn những doanh nghiệp ngoài kế hoạch trọng điểm lại tạo hiện tượng vượt trội.
Số liệu từ văn bản hỏa tốc của Bộ Tài chính gửi Ủy ban Kinh tế của Quốc hội cuối tuần qua cho thấy khác biệt trên.
Hai nội dung quan trọng được đề cập trong văn bản của Bộ Tài chính là: (1) Kết quả thực hiện các giải pháp đổi mới cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập gắn với cơ cấu lại NSNN giai đoạn 2016-2020, định hướng giai đoạn 2021 -2025 và (2) Cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và chuyển đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCP) thành CTCP giai đoạn 2016 - 2020 và mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp giai đoạn 2021 - 2025.
Trong đó, quá trình triển khai cơ cấu lại DNNN và ĐVSNCP giai đoạn 2016 -2020, trọng tâm là công tác cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp, Bộ Tài chính đã có những đánh giá khá chi tiết và toàn diện về quá trình này trong nhiệm kỳ 5 năm vừa qua.
Thu về hơn 177 nghìn tỷ đồng, gấp 6,5 lần giá trị sổ sách
Về triển khai cơ cấu lại DNNN và ĐVSNCP giai đoạn 2016 -2020, thực hiện Quyết định số 58/2016/QĐ-TTg và Quyết định số 707/QĐ-TTg, trong giai đoạn đã cổ phần hóa được 180 doanh nghiệp, vượt kế hoạch thực hiện cổ phần hóa 137 DNNN theo đề án của Chính phủ. Tuy nhiên số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa ngoài kế hoạch lại nhiều hơn số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa theo kế hoạch Thủ tướng ban hành.
Theo đó, tổng giá trị thu về Quỹ Hỗ trợ sắp xếp và phát triển doanh nghiệp từ công tác cổ phần hóa là 36.518 tỷ đồng, đạt 1,6 lần so với giá bán.
Đáng lẽ phải tăng tốc để về đích vào năm 2020, tuy nhiên kế hoạch cổ phần hóa, thoái vốn đã liên tục lỗi hẹn. Trong giai đoạn 2016 - 2020, số lượng doanh nghiệp thực hiện cổ phần hóa chỉ đạt 28% kế hoạch đề ra với tổng giá trị bán vốn bằng 23% kế hoạch, tương đương 11% giá trị phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
Tương tự, công tác thoái vốn cũng chỉ đạt khoảng 30% về số lượng và 8% về giá trị so với kế hoạch được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Tính tới cuối năm 2018, đã có 38 đơn vị sự nghiệp công lập đã được phê duyệt phương án chuyển đổi thành CTCP. Vốn điều lệ của các đơn vị này là 843 tỷ đồng, trong đó tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ trung bình là 39,7% vốn điều lệ. Tỷ lệ cổ phần bán cho nhà đầu tư chiến lược trung bình chiếm 26% vốn điều lệ.

Theo công bố, lũy kế tổng số thoái vốn từ năm 2016 - 2020 là 27.312 tỷ đồng, thu về 177.397 tỷ đồng, gấp 6,5 lần giá trị sổ sách. Con số trên đã bao gồm khoản thoái 3.436 tỷ đồng vốn nhà nước, thu về 109.965 tỷ đồng tại Sebeco năm 2017.
Về quản lý nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn, lũy kế từ 2016 - 2020, đã tiến hành chuyển được 221.700/250.000 tỷ đồng tiền thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nộp về NSNN để phục vụ đầu tư trung và dài hạn từ Quỹ hỗ trợ sắp xếp và phát triển doanh nghiệp vào NSNN, đạt 90% kế hoạch cả giai đoạn theo Nghị quyết số 26/2016/QH14 ngày 10/11/2016 của Quốc hội.

Liên quan đến công tác trên tại Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), trong giai đoạn, SCIC đã tiếp nhận 78 doanh nghiệp với tổng số vốn nhà nước là 21.641 tỷ đồng, trong đó có các tập đoàn, tổng công ty quy mô lớn như Tập đoàn Dệt may, Tổng công ty Thép Việt Nam, Tổng công ty Thủy sản Việt Nam, Tổng công ty Sông Đà, Sabeco...

Theo đó, trong giai đoạn, SCIC đã nộp NSNN 53.905 tỷ đồng, trong đó thuế TNDN là 2.476 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế 23.313 tỷ đồng và nộp thu từ bán vốn doanh nghiệp là 22.116 tỷ đồng.
Về 12 đại dự án yếu kém, sai phạm của ngành công thương, báo cáo cho biết, toàn bộ 12 dự án, doanh nghiệp này đều đã được tiến hành thanh tra, kiểm toán, điều tra ở các cấp độ khác nhau để phát hiện các sai phạm, vi phạm pháp luật của tổ chức, cá nhân liên quan. Tuy nhiên, các tập đoàn, tổng công ty này còn chưa hoàn thành nhiều nhiệm vụ, trong đó tập trung vào nhiệm vụ giải quyết tranh chấp hợp đồng EPC, quyết toán hợp đồng EPC.
Với các địa phương, một số đơn vị đăng ký danh sách thực hiện cổ phần hóa thoái vốn nhiều nhưng không triển khai đúng theo kế hoạch như TP.Hà Nội (mới thực hiện được 01/15), TP.HCM (0/39)... chiếm đến 60% tổng số doanh nghiệp chưa hoàn thành cổ phần hóa đến hết năm 2020.
Vẫn còn tư tưởng không muốn thoái vốn khỏi những ngành, lĩnh vực có tỷ suất sinh lời cao
Bộ Tài chính đánh giá, việc cổ phần hóa, thoái vốn đã có tác động tích cực tới sự phát triển của thị trường chứng khoán, tác động mạnh tới sự phát triển thị trường vốn, tăng cường tính công khai, minh bạch và kiểm soát xã hội đối với hoạt động của doanh nghiệp.
Nhờ quản trị doanh nghiệp được nâng lên, hầu hết các DNNN sau cổ phần hóa đều sản xuất kinh doanh có hiệu quả, nộp ngân sách và thu nhập người lao động được nâng lên, khẳng định tính đúng đắn của công tác thoái vốn, cổ phần hóa..
Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực thì Bộ Tài chính cũng cho biết, việc rà soát, sửa đổi, bổ sung danh mục và kế hoạch cổ phần hóa còn chậm, chưa đảm bảo tính nhanh chóng, kịp thời.
Số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa tuy đã vượt kế hoạch đề ra (137) nhưng số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa ngoài kế hoạch lại nhiều hơn số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa theo kế hoạch Thủ tướng ban hành.
Đáng chú ý, công tác đổi mới, quản trị doanh nghiệp trong điều hành sản xuất, kinh doanh còn chậm, chưa theo kịp cơ chế thị trường; chi phí sản xuất lớn, công nghệ và công cụ quản trị chậm đổi mới. Cùng với đó, chế độ đãi ngộ và xử lý trách nhiệm như với viên chức nhà nước khiến không tạo được động lực, gắn với trách nhiệm theo cơ chế thị trường.

Ngoài ra, việc thực hiện pháp luật công bố thông tin còn mang tính hình thức, không đủ thông tin khách quan về DNNN, tạo ra dư luận xã hội thiếu tích cực về tính minh bạch của DNNN.

Trong công tác tổ chức thực hiện, còn những đơn vị, tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước chưa thực sự nghiêm túc triển khai kế hoạch cổ phần hóa, thoái vốn, cơ cấu lại DNNN. Cụ thể là công tác lập kế hoạch cổ phần hóa, thoái vốn còn tính hình thức, thiếu khả thi và chưa sát thực tế.
Vai trò, nhận thức, trách nhiệm của người đứng đầu doanh nghiệp, đơn vị còn chưa cao, chưa quyết liệt trong việc đổi mới hoạt động của doanh nghiệp, công khai minh bạch, đúng quy định pháp luật, đảm bảo nguyên tắc thị trường, chống lợi ích nhóm trong cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước.
Thêm vào đó, việc phối hợp giữa các cơ quan đại diện chủ sở hữu với các Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố, Bộ, ngành liên quan trong việc thực hiện lập, phê duyệt phương án sắp xếp lại, xử lý nhà, đất còn hạn chế, tiến độ phê duyệt còn chậm. Điển hình là tại Hà Nội và TP.HCM.

Đáng chú ý, Bộ Tài chính nhận định hiện vẫn còn tư tưởng không muốn thoái vốn khỏi những ngành, lĩnh vực phát triển mạnh, có tỷ suất sinh lời cao làm cho tiến độ thoái vốn chậm lại.

Lộ trình cổ phần hóa năm nay đang gần bất khả thi
Chuyển đổi các ĐVSNCL còn nhiều hạn chế, tồn tại

Với việc thực hiện chuyển đổi các ĐVSNCL thành CTCP, Bộ Tài chính đánh giá, tiến độ thực hiện chuyển đổi này chậm do các địa phương còn lúng túng trong việc tiếp cận, triển khai công tác cổ phần hóa ĐVSNCL theo quy định mới do có nhiều quy định thay đổi.

Trong đó, một số ĐVSNCL hiện vẫn chưa có phương án sử dụng đất do trụ sở sử dụng chung với các đơn vị khác. Đặc biệt là giá trị tài sản thấp nên khó tiến hành việc cổ phần hóa.
"Bên cạnh đó, tâm lý không muốn thực hiện cổ phần hóa cũng dẫn đến việc thực hiện cổ phần hóa chậm so với kế hoạch", Bộ Tài chính cho biết.
Tiếp đó, cơ chế quản lý sau cổ phần hóa của các ĐVSNCL còn nhiều bất cập. Cụ thể như chất lượng cung cấp dịch vụ công của doanh nghiệp sau cổ phần hóa không đảm bảo, vi phạm tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường...
Cơ chế quản lý sau cổ phần hóa tại các ĐVSNCL còn nhiều hạn chế dẫn đến tình trạng một số đơn vụ không tiếp tục cung cấp dịch vụ sự nghiệp công sau khi chuyển đổi.
Một số doanh nghiệp được cho là đã sử dụng các biện pháp cạnh tranh không lành mạnh như làm giảm yêu cầu chất lượng để hút khách. Nhiều đơn vị, nhà nước vẫn là khách hàng duy nhất của doanh nghiệp. Hay có tình trạng không tiếp tục cung cấp dịch vụ sự nghiệp công sau khi chuyển đổi bởi hoạt động không hiệu quả...
Ngoài ra, tình hình dịch bệnh COVID-19 diễn biến phức tạp cũng được xem là nguyên nhân ảnh hưởng không nhỏ tới tiến độ cổ phần hóa của các ĐVSNCL tại các địa phương và hiệu quả hoạt động sau cổ phần hóa.
Những ví dụ điển hình là việc một số doanh nghiệp chuyển đổi từ các trung tâm đăng kiểm tại các địa phương chưa đảm bảo chất lượng dịch vụ, bị phát hiện nhiều sai phạm. Hay việc tại Bệnh viện Giao thông vận tải trung ương, sau khi chuyển dồi mô hình, nhiều bác sỹ, y tá giỏi đã xin nghỉ việc, chuyển sang bệnh viện công khác, ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng khám, chữa bệnh.
Theo Quyết định 908/QĐ-TTg phê duyệt Danh mục doanh nghiệp có vốn nhà nước thực hiện thoái vốn đến hết năm 2020 được Chính phủ ban hành cuối tháng 6/2020, có tới 120 doanh nghiệp do cơ quan đại diện chủ sở hữu phải thực hiện thoái vốn đến hết năm 2020.
Tại văn bản này, Thủ tướng đã phê duyệt danh mục thoái vốn, kèm theo các mốc "giới hạn chót" (trước 31/8, 30/11 và 31/12) yêu cầu các doanh nghiệp phải thực hiện. Nếu vượt quá các cột mốc trên, các doanh nghiệp sẽ phải chuyển giao về Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) hoặc về với Danh mục doanh nghiệp xây dựng phương án sắp xếp, thoái vốn trong giai đoạn 2021-2025.

Theo báo cáo của Cục Tài chính Doanh nghiệp (Bộ Tài chính), lũy kế giai đoạn 2016 - tháng 7/2021, mới chỉ có 39 doanh nghiệp trong doanh mục này đã cổ phần hóa, đạt 30% của kế hoạch cổ phần hóa 128 doanh nghiệp giai đoạn 2016-2020. Theo kế hoạch thì số doanh nghiệp còn phải thực hiện cổ phần hóa trong những tháng còn lại năm 2021 là 89 doanh nghiệp.

Không chỉ cổ phần hóa mà thoái vốn nhà nước cũng chưa đạt kế hoạch đề ra, 7 tháng của năm 2021, các DNNN  mới thoái vốn với giá trị 286,6 tỷ đồng, thu về 2.165 tỷ đồng.

Theo dự toán NSNN năm 2021 thì số thu từ tiền bán bớt phần vốn nhà nước tại một số doanh nghiệp do Trung ương quản lý là 40.000 tỷ đồng. Trong khi đó, 7 tháng của năm 2021, tổng số thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nộp về Quỹ hỗ trợ sắp xếp và phát triển doanh nghiệp mới chỉ đạt 323 tỷ đồng. Như vậy, số thu về Quỹ chưa đạt tới 01%

TUẤN VIỆT